€ 0.00   

J.S. BACH - GROTE ORGELMIS

Aart Bergwerff, orgel

CAPPELLA AMSTERDAM o.l.v. Daniel Reuss

Opnamedata: voorjaar en zomer 1995 Opname: Willem van Wijngaarden Montage: Erik Sikkema Opnamelocatie: Evangelische Lutherse Kerk te Den Haag Cygnus C9501

TOELICHTING

'Dritter Theil der Clavier Übung bestehend in verschiedenen Vorspielen über die Catechismus- und andere Gesaenge, vor die Orgel: Denen Liebhabem, und besonders denen Kennem von dergleichen Arbeit, zur Gemüths Ergezung verfertiget von Johann Sebastian Bach Koeniglichen Pohlnischen, und Chulfürstl. Saechs. Hoff-Compositeur, CapelImeister, und Directore Chori Musici in Leipzig. In Verlegung des Authoris.'

Zo luidt het titelblad van de originele druk van Bach's 'Orgelmis', zoals wij het 'Dritter Theil der Clavier Übung' nogal eens noemen. Uitgegeven in Leipzig, in het jaar 1739, bij de 200e verjaardag van de Reformatie van de stad Leipzig. Het is het eerste en tevens het grootste orgelwerk van Bach dat tijdens zijn leven in druk verscheen, en welke uitgave hij zelf redigeerde. Het werk omvat in totaal 27 composities, beginnend met het Praeludium in Es gr.t. (BWV 552/1), gevolgd door een groot aantal 'Vorspiele' (BWV 669-689), vier duetten (BWV 802-805) en eindigend met de Fuga in Es gr.t (BWV 552/2). Het hart van het werk wordt gevormd door de 'Vorspiele', die meer zijn dan voorspelen op de desbetreffende liederen: het zijn bewerkingen van de koralen van de Catechismus en de Mis. Daarmee zijn we terug bij de directe aanleiding tot de uitgave van het "Dritter Theil'.
Op 24 mei 1539 preekt Luther in Leipzig over de leer van de Drie- eenheid en over het Catechetisch onderwijs. In hetzelfde jaar wordt in Leipzig de 'Deutsche Messe' van Luther uitgegeven, welke handelt over de Mis en over de Catechismus. Bij de herdenking van de Reformatie, die zowel de mis als de leer betrof, kiest Bach in 1739 koralen van de Mis en van de Catechismus. De Catechismuskoralen nemen in het 'Dritter Theil' een centrale plaats in; het zijn zes koralen, 'behorend bij de zes hoofdstukken van Luthers Catechismus. In deze hoofdstukken behandelt Luther respectievelijk de Tien Geboden, de Geloofsbelijdenis, het Onze Vader, de Doop, de Boete en het Avondmaal. Bij elk hoofdstuk van Luthers Catechismus, en daarmee bij elk leerstuk van het geloof dichtte Luther zelf een koraal. Het zijn achtereenvolgens de koralen 'Dies sind die heilgen zehn Gebot', 'Wir glauben all'an einen Gott', 'Vater unser im Himmelreich', 'Christ unser Herr zum Jordan kam', 'Aus tiefer Not schrei ich zu Dir' en 'Jesus Christus unser Heiland, der von uns den Zorn Gottes wandt'. In de kerkdiensten, waarin Luthers grote en kleine Catechismus behandeld werd, werden bij voorkeur deze koralen door de gemeente gezongen.
Bach, op zijn beurt, volgt in zijn 'Dritter Theil' nauwgezet de opzet van Luthers (grote en kleine) Catechismus en bewerkt de zes klassieke koralen elk tweemaal: eerst een (grote) pedaliter-bewerking, dan een (kleine) manualiter-bewerking. Zo ontstaan twaalf composities, als zes paren gegroepeerd, in een regelmatige afwisseling van bewerkingen mét en zonder pedaal.
De bewerkingen van de Catechismuskoralen worden voorafgegaan door de bewerkingen van de Missa-koralen, Kyrie en Gloria, in totaal negen composities: de drie verzen van het Kyrie, 'Kyrie,Gott Vater in Ewigkeit', 'Christe aller Welt Trost' en 'Kyrie,Gott heiliger Geist' verschijnen eerst pedaliter, daarna manualiter. Het Glorialied 'Allein Gott in der Hoh' sei Ehr' wordt door Bach, als enige van de koralen uit het 'Dritter Theil', driemaal getoonzet: als bewerking zonder pedaal (BWV 675, in F gr.t.), als bewerking mét pedaal (BWV 676, in G gr.t.) en opnieuw als bewerking zonder pedaal (BWV 677, in A gr.t.). Alle drie de bewerkingen zijn driestemmig, waarmee nog eens de symbolisering van de 'Heiligen Dreyfaltigkeit' onderstreept wordt.
De 21 koraalbewerkingen worden omsloten door zes vrije composities, die niet koraal-gebonden zijn: het zijn vier Duetten, die een plaats krijgen , na de bewerkingen van de Catechismuskoralen, het Praeludium in Es gr.t., waarmee de cyclus opent, en de Fuga in Es gr.t., waarmee deze besluit.
In deze opname van het "Dritter Theil der Klavierubung" is gekozen voor de grotere bewerkingen van de verschillende koralen, met uitzondering van 'Vater unser im Himmelreich', waarvan omwille van de lengte de kleinere bewerking BVW 683 is opgenomen. Vaak signeerde Bach zijn composities met de afkorting S.D.G. (Soli Deo Gloria). In de Fuga in Es gr.t., waarmee het 'Dritter Theil' wordt besloten, is S.D.G. in noten gevat: het eerste Fuga-thema opent met de noten Es- D-G, wat tevens de omkering-kreeft is van het begin van 'Allein Gott in der Hoh'sei Ehr'.


Aart Bergwerff 


AART BERGWERFF (1960) studeerde orgel, koordirektie en kerkmuziek aan het Rotterdams Conservatorium bij André Verwoerd en Barend Schuurman. Hij zette zijn orgelstudie voort bij Harald Vogel in Bunde (Duitsland) en bij Marie-Claire Alain in Parijs, welke studie hij afsloot met het behalen van de Prix de Virtuosité.
Aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag studeerde hij improvisatie bij Bert Matter en behaalde hij de Aantekening Improvisatie Orgel. Hij won prijzen op internationale orgelconcoursen in Brugge (1985), Lausanne (1987) en Groningen (1989). In 1990 werd hij benoemd tot cantor-organist van de Evangelisch-Lutherse Kerk in Den Haag, en werd daarmee de vaste bespeler van het beroemde Batz-orgel uit 1762.
In maart 1993 gaf hij met Het Brabants Orkest de wereldpremiere van het Concerto for Organ and Orchestra van Jo van den Booren, ter gelegenheid van het in gebruik nemen van het orgel in het Muziekcentrum Frits Philips te Eindhoven.
Aart Bergwerff werd in 1994 benoemd tot docent hoofdvak orgel aan het Rotterdams Conservatorium. Hij is adviseur bij restauratie en nieuwbouw van orgels, in samenwerking met de Orgelcommissie van de Nederlandse Hervormde Kerk. Voor het label Cygnus maakte hij eerder twee CD's met orgelwerken van J.S.Bach en F.Mendelssohn.

Cappella Brochure 2017 2018

Have a look at our new brochure 2017-2018!

Click here

Receive news about Cappella Amsterdam